Oidhreacht Beo

Is Seabhacóireacht na seilg le éan creiche oilte chun fiach a dhéanamh . Tá an traidisiún seo in Éirinn le mílte bliain. Fuarthas iarsmaí seabhac glasa i Mount Sandel, ar Oileán Dheilginse agus i mBrú na Bóinne, rud a thaispeánann go raibh nasc láidir idir daoine agus éin chreiche ó aimsir ár sinsear.

Tá taighde nua ar siúl le cabhair ó Mhúsaem Náisiúnta na hÉireann ar iarsmaí éan chreiche ó Wood Quay, Suíomh ársa Lochlannach. B’fhéidir go bhfuil fianaise ann gur úsáideadh seabhaic le linn ama na Lochlannach. Bhí Baile Átha Cliath ina lárionad trádála acu, agus is dócha gur tháinig longa a raibh éan creiche ó Íoslainn ar bord orthu. Deirtear freisin gur bhronn Brian Ború éan creiche ar ríthe na hEorpa mar bhronntanais.

Is é an tagairt scríofa is luaithe atá aimsithe againn do sheabhacóireacht in Éirinn ná sa téacs Gaeilge Beatha Colman Maic Luachain sa 7ú haois, ina ndéantar cur síos ar Rí Teamhrach mar dhuine a raibh ‘dá seabhac selga’ aige, Ní bhfuarthas tagairtí cinnte do sheabhacóireacht, áfach, go dtí an 12ú haois nuair a tháinig na hAngla-Normannaigh agus chintigh siad áit na seabhacóireachta in Éirinn, cé gur i measc na huaisle amháin a bhí sí.

Ag an am sin, bhí cáil ar an tír cheana féin as na seabhac ab fhearr a sholáthar. Sa bhliain 1188, scríobh an manach Breatnach Giraldus Cambrensis ina leabhar Topographie Hibernae (Stair agus Topagrafaíocht na hÉireann) faoi fhairsinge an creach agus na héan creiche ‘Níl in Éirinn ach an cineál is fearr de Ean Creiche.’ Bhí siad chomh maith sin gur cuireadh tús le trádáil mhórthráchtála. Bhí Ean creiche, go háirithe gormfhácaill Éireannacha, ina n-acmhainn luachmhar chun cíos a íoc nó chun buntáiste polaitiúil a fháil le tiarnaí. D’eascair margadh mídhleathach brabúsach ,a shroich buach phointe i 1481, cuireadh cáin throm ar lucht gaiste agus trádálaithe: ‘Cibé trádálaí a thabharfaidh seabhac as Éirinn, íocfaidh sé 13 scilling agus ceithre phingin ar sheabhac, sé scilling agus ocht bpingin ar thíorsal, ar son fabhcúin, deich scilling, agus an puntáiste dá réir sin.”

Ach bhí dlíthe ann roimhe seo. Gearradh fíneáil throm ar Reginald Talbot i 1218 as iarracht mhídhleathach gormfhácaill a smuigleáil amach as an tír i nDeilginis. I 1386, le linn réimeas Risteard II, rinneadh forógra i nDroichead Átha i gcoinne easpórtála éan creiche agus rinneadh cuardaigh dhian chun trádáil mhídhleathach a chosc. Tá doiciméad ón 14ú haois ó Chaisleán Chill Chainnigh a thugann mionsonraí ar na trí chineál seabhac a úsáideadh mar íocaíocht cíosa. I 1531, bhronn Ardeaspag Cromer, Easpag Ard Mhacha lonnaithe i Lú, péire Fabhcún Coille ar Anraí VIII agus mar mhalairt gheall an rí céanna bronntanas bliantúil de dhá Spíoróg mhór agus ceithre cú ar Diúc Albuquerque sa Spáinn. I mí na Samhna 1562, sheol taoiseach Éireannach Seán Ó Néill dhá chapall, dhá Spíoróg mhór agus dhá cú chuig Banríon Eilís. Tá síniú Iarla Thuamhain i gCaisleán Bhun Raite i gClár ar dhoiciméid dlí ó 1615 ina ndéantar cearta ar Spíoróg mhór a dhaingniú go dlíthiúil. Bhí stoc éan creiche á scríobh isteach sa dlí, chomh luachmhar is a bhí siad.

Faoi dheireadh an 16ú haois, bhí liosta déanta de neadacha Spioróg mhór i gCiarraí agus i Luimneach. Deir Thomas Molyneux, ag cur síos ar stair nádúrtha Liatroma sa 17ú haois: ‘Tá na coillte lán de chrann mór den scoth: agus stocáilte go maith le Spioróg mhór den scoth.’ Ina leabhar Falconry or Hawking (curtha in eagar agus tras-scríofa ag Derry Argue), tagraíonn George Tubervile do sheabhacóir Francach darbh ainm William Tardisse a dúirt: ‘Ach i ndáiríre níl aon Spíoróg mhór níos fearr ná an ceann a thógtar in Éirinn sna codanna ó thuaidh, mar atá in Uladh agus i gContae Thír Eoghain.’

Cuireann dán Túdórach a dhéanann cur síos ar na héin seabhacóireachta a bhí ar fáil in Éirinn an dearcadh ag an am in iúl:

The Goshawke first of the crewe
deserves to have the name
The Faucon next for high attemptes,
in glorie and in fame,
The Tarsell then ensueth on,
good reason tis that he:
for flying haukes in Ireland next,
the faucon plaste should bee.
The Trasell is gentels course in nexte,
the fourth peer of the lande:
Combined to the Faucon, with
a lovers friendly bande.
The pretie Marlion is the fifth,
to her the Sparhauke nexte,
and then the Jacke and the Musket laste,
by who the birds are nexte.
These are the haukes which chefly breed,
in fertile Irish grounde:
whose match for flight and speedie wing
elsewhere be hardly founde…

Ó leabhar J Derrick , 1581The Image of Ireland.

Lean an tóir ar an seabhacóireacht isteach sa 17ú haois nuair a bhunaigh leasrí Shéarlais II, Tiarna Ormond, Páirc an Fhionnuisce mar Pháirc Ríoga Seilge ar imeall chathair Bhaile Átha Cliath. Cuireadh fia agus piasúin sa pháirc do mhadraí agus do sheabhac. Tógadh balla ard timpeall uirthi chun an géim a choinneáil istigh agus na gadaithe amuigh. Tugadh an pháirc ar deireadh do mhuintir Bhaile Átha Cliath i 1747. Idir an dá linn, i 1693,d’fhogair an nuachtán Dublin Intelligence luach saothair flaithiúil de 30 scilling ar aisfhilleadh seabhac caillte a bhí ag Tiarna Capall.

Ina uacht, dáta 13 Aibreán 1626, d’ordaigh Murrough Ó Flaithbheartaigh as Bunowen go bhfágfaí an baile fearainn Cleggan, limistéar fairsing i mbairinéacht Bhaile na hInse, dá thríú mac, Brian, ‘ach amháin aeróg na seabhac ar Bharnanoran’ a bhí curtha in áirithe dá mhac ba shine. Chun tóir agus glacadh na seabhacóireachta sa phobal ag an am a léiriú. D’eisigh taifid pharóiste ó Chontae an Dúin (thart ar 1600) fógra go mba cheart cloigíní na seabhac a bhaint agus iad sa séipéal.

Tús an Spóirt sa 18ú hAois Thosaigh an spórt ag eirí níos coitianta i lár agus i ndeireadh an 18ú haois. Tá taifid ó 1762 go raibh “mews” seabhac agus seabhacóir ag Tiarna Bandon ag Mainistir Ard Fhearta i gCiarraí. Timpeall 1800, tosaíodh ar an Currach i gCill Dara á úsáid mar phríomh-ionad do sheabhacóirí préacháin agus snag breaca. Bhí an Captaen Henry Salvin lonnaithe i gcampa míleata an Churraigh i 1857. Bhí sé féin agus John Barr, seabhacóir ag Maharajah Dhuleep Singh, an-tugtha do sheabhacóireacht ar snag breac, ag fógairt cruinnithe sna nuachtáin áitiúla chun buailteoirí a mhealladh agus deirtear gur ghabh siad 184 snag le dhá fabhcún gorm lastigh de ceithre mhí. Luaigh EB Michell, údar an leabhair (fós cáiliúil ) ó 1900 The Art and Practice of Hawking, seabhacóireacht ar chearca fraoigh i Muineachán, agus bhí Salvin i dteannta údar cáiliúil eile ar sheabhacóireacht, Gerald Lascelles, le haghaidh seabhacóireacht spreagúil ar préacháin ar an gCurrach.

Bunú an Chéad Chlub Seabhacóireachta Éireannaigh Timpeall an ama seo a bhunú an chéad chlub seabhacóireachta in Éirinn. In 1860, tionóladh cruinniú ag 212 Sráid Mhór Bhrunsbuic, Baile Átha Cliath, faoi chathaoirleacht Tiarna Talbot de Malahide chun Club Seabhacóireachta na hÉireann a bhunú. Thug Dhuleep Singh, a luadh cheana, £50 don chiste. Tar éis sin, is beag taifead a mhaireann ar a tharla. Ar deireadh, athbhunaíodh an club i 1967. Roimhe sin, tháinig agus d’imigh na hócaidí seabhacóireachta mar is toil leo, agus cuid de na húdair agus ceannródaithe is cáiliúla i gcleachtas na seabhacóireachta ag lorg na seabhacóireachta cháiliúla a bhí ann in Éirinn ag an am.

Is cinnte go raibh siad ar an eolas faoi úsáid íomhánna na seabhacóireachta ag an mbuaiteoir Duais Nobel WB Yeats ina chuid dánta iar-chogaidh ag tús an chéid. D’fhéach Yeats go minic ar fhábhcán fhiáine óna bhaile spioradálta i nDroim Chliabh i gContae Sligeach.D’fhéadfadh a theaghlach a bheith cairdúil leis na Coopers i gCaisleán Markree in aice láimhe, An Tiarna Cooper féin ina seabhacóir díograiseach. Fanann an seabhac agus an seabhacóir mar shiombailí beoga ar ábhair a bhí gar do chroí Yeats. Sa dán The Second Coming (1920) tá línte mar seo againn:

Turning and turning in the widening gyre  
The falcon cannot hear the falconer;  
Things fall apart; the centre cannot hold;  
Mere anarchy is loosed upon the world,

Ní bheadh aon stair seabhcóireachta nah Eireann iomlán gan tagairt a dhéanamh do Ronald Stevens , gúrú lárnach an sport na linne seo. Tháinig Stevens. Chun cónaithe I dTeach Fhearmaoíle , áit íargúlta i gConamara le linn na caogadaí. Ina litir san irisleabhar The British Falconers Club,mhínigh sé an fath a daistrigh sé go hEireann agus mar a bhí sé ar thóir áit iargúlta “ where my hawks can fly without being sniped at “ agus a Jerkin haiceálta suite ar charraig “above the tumbling waters “ agus é ag iascaireacht. In ainneóin a shaothar ba Mecca é a theach do sheabhcóirí ó mhórthimpeall na cruinne. Ba ionsparáid é Stevens dos na glúinte trína thráchtas clasaiceach Observations on Modern Falconry, The Taming of Genghis agus My Life With Birds agus mhúin sé eolas fíorluachmhar do líón beag seabhcóirí phribhléadacha Eireannacha , go háirithe Johnny Mo

Leis an gClub Seabhacóireacht Éireann athbhunaithe, cuireadh feabhas ar an gcleachtas seabhcaíochta agus d’éirigh go geal leis. Faoi threoir agus stiúradh seachacóirí oilte ar nós Rowland Eustace agus daoine eile, stiúradh an tseabhcaíocht mar oidhreacht leanúnach Tháinig tóir ar eitilt spíroigí sna 1980idí agus sna 1990idí agus léirítear é sin i leabhar Liam Ó Broin The Sparrowhawk: A Manual for Hawking a fhoilsíodh den chéad uair i 1992. Fuair an leabhar moladh ar fud an domhain ag an am.Tá tóir mór ar fós agus bíonn praghsanna móra á íoc air i margadh na mbailitheoirí.

Leis an dul chun cinn le déanaí i saothrú saorga agus cláir pórúcháin den scoth, ní raibh fáil ar sheabhac agus ar éan creiche riamh chomh maith in Éirinn. Tá naisc na seabhcaíochta leis an uasal agus leis an bpribhléid imithe le fada. Is é an dúshlán a bhaineann le hoiliúint na héin seo an cothromóir is mó, agus inniu tá an spóirt déanta suas de dhaoine ó gach chúlra. Cinntíonn an cleachtas coimeádach agus ceadúnaithe maidir le gabháil éin fiáin, oidhreacht leanúnach ár seabhaic dúchasacha a eitilt. Tá an spiróg Mhór uasal, a d’imigh as feidhm mar gheall ar an bhforéigean córasach nuair a tháinig laghdú ar an seabhacóireacht agus méadú ar úsáid gunaí, athbhunaithe mar éan seilge coitianta ar choiníní agus ar phiasún. Tá an seabhac gorm fireann, ar a dtugtar ‘tiercel’ go coitianta, ina rogha láidir anois, ag tabhairt teaspainteas aeir den scoth agus é i mbun tóraíochta ar cheann dár gcreach is deacra, an naosc coitianta. Tá an spíróg mistéireach, a chonaic laghdú ar a thóir i dtús na n-2000í le teacht an tSeabhac Harris, athbheochanú anois, comh maith le bíorradh ar eitilt ár éan creiche is lú, an merlín mealltach.

Le linn na gcéadta bliain le cleachtadh seabhcóireachta in Éirinn, níor athraigh an méid ama atá de dith an cur chuige agus an taigne soar a tá a chuireann sí ar am, tiomantas agus spás intinne. Ar an ábhar sin, tá an pobal seabhcóireachta sa tír seo paiseanta ach beag. Is dócha nach bhfuil níos mó ná céad rannpháirtí gníomhach ag aon tráth amháin. Dá bhrí sin, is beag seans go bhfeicfimid arís an tóir mhór a bhí uirthi sa 17ú haois, nuair a cuireadh cosc uirthi laistigh de 7 míle ó Bhaile Átha Cliath de réir ordú Thithe Tiarnaí na hÉireann i 1641 maidir le gearáin.^ú Céad bliain i gcás, le hordú an Teach na dTiarnaí na hÉireann i 1641 maidir le casaoidí, cuireadh cosc air laistigh de 7 míle ó Bhaile Átha Cliath.

Mar sin féin, tá an spórt ársa seo sláintiúil agus buan, rud a naithnítear ag leibhéal stáit. Ba chúis áthais mhóir i mí Iúil 2019 nuair a cuireadh an ceard agus an cleachtas seabhcóireachta ar liosta Oidhreachta Cultúrtha Doláimhsithe na hÉireann, sular cuireadh le beagnach 30 náisiún eile ar fud an domhain ar fhardal idirnáisiúnta UNESCO den chineál céanna. Agus go maire sé go deo. I ndomhan atá ag éirí níos scoite ónár dtimpeallacht, ní hamháin gur bealach saibhir, luachmhar agus inbhuanaithe é an seabhcóireacht chun dul i dteagmháil leis an dúlra ar bhealach thar a bheith pearsanta, ach is uirlis den scoth í don chaomhnú. Tá sláinte na héin creiche fiáine, a speicis chreiche agus a ngnáthóga bunúsach fíor thabhachtach agus glacann gach seabhcóir spéis ghníomhach iontu. Tá Club Seabhcóireachta na hÉireann tar éis tacú airgeadais agus praiticiúil le tionscadail chaomhnaithe don phatrún liath, an fhraoigh dhearg, an naosc coiteann, an ulchabhán feirme, an pocaire gaoithe agus an gabhlán coiteann. Cuireann an bonn eolais atá ag an seabhcóireacht maidir le bainistiú aiste bia, folláine agus leibhéil struis éan chreiche, uirlis luachmhar ar fáil freisin chun éanlaith chreiche fiáine gortaithe a athshlánú.